Неліктен қазақстандық бизнес валюталық тәуекелдерді хеджирлемейді және бұл шын мәнінде қанша тұрады?

Теңге кезекті рет күрт қозғалған сайын, қазақстандық бизнес бірдей жағдайға тап болады. Импорттаушылар келісімшарттарды қайта есептейді, валюталық міндеттемелері бар компаниялар шұғыл жиналыстар өткізеді, ал қаржы директорлары бағам өзгерісі өзіндік құнға, маржаға және міндеттемелерді орындау қабілетіне қалай әсер ететінін бағалауға тырысады.

Мұндайда әрдайым дерлік бір сұрақ туындайды: бизнесті валюта бағамының құбылуынан алдын ала қорғауға бола ма еді? Қаржы тілінде мұндай қорғаныс валюталық тәуекелді хеджирлеу деп аталады.

Хеджирлеу құралдары бұрыннан бар, бүкіл әлемде белсенді қолданылады және Қазақстанда да қолжетімді. Алайда оларды негізінен ірі экспорттаушылар, қаржы ұйымдары және корпорациялар пайдаланады. Валюталық тәуекелі елеулі болуы мүмкін орта бизнес көбіне «бұл жолы аман өтерміз» деген қағидамен әрекет етеді.

Кәсіпкерлердің ең жиі айтатын уәжі - хеджирлеу қымбат. Бұл пікірде шындық бар. USD/KZT бойынша форвардтық бағам әдетте ағымдағы нарықтық бағамнан жоғары болады. Мұның себебі қаржы ұйымының қосымша комиссиясында емес, экономикалық математикада: теңгедегі мөлшерлемелер доллардағы мөлшерлемелерден айтарлықтай жоғары, әсіресе Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің базалық мөлшерлемесі екі таңбалы деңгейде қалған кезеңдерде.

Доллардың теңгеге қатысты форвардтық бағамы, әдетте, ағымдағы нарықтық бағамнан жоғары. Оның себебі қаржы ұйымының қосымша комиссиясында емес, экономикалық есепте: теңгедегі мөлшерлемелер доллардағы мөлшерлемелерден айтарлықтай жоғары, әсіресе Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің базалық мөлшерлемесі екі таңбалы болып тұрған кезеңдерде.

Кәсіпкер бағам айырмасын көріп: «Болмауы да мүмкін оқиға үшін жылына қосымша 8-10% неге төлеуім керек?» деп сұрайды. Бұл логика түсінікті. Дегенмен хеджирлеуді бағам қозғалысынан пайда табу әрекеті емес, валюталық тәуекелден сақтану ретінде қарастырған дұрыс.

Компания қойманы өрттен сақтандырғанда, өрт болмағаны үшін сақтандыру сыйақысын босқа кеткен ақша деп есептемейді. Сақтандыру бизнес үшін салдары ауыр болуы мүмкін оқиғадан қорғану үшін алынады. Валюталық тәуекелде де дәл осы қағида жұмыс істейді.

Хеджирлеу құнын қате қабылдау теңге күрт құнсызданған кезеңдерде қазақстандық бизнеске едәуір шығын әкелген.

Барлық тәуекелді толық хеджирлеу міндетті емес. Компания валюталық міндеттемелердің бүкіл көлемін бір келісімшартпен сақтандыруға міндетті емес. Мысалы, валюталық позицияның 30-50%-ын хеджирлеуге, көлемді бірнеше келісімшартқа бөлуге, әртүрлі орындау мерзімдерін қолдануға, мәмілелер баспалдағын қалыптастыруға және жағдай өзгерген сайын хеджирлеу үлесін қайта қарауға болады.

Мысалы, валюталық позицияның 30–50%-ын хеджирлеуге, көлемді бірнеше шартқа бөлуге, әртүрлі орындалу мерзімдерін пайдалануға, «мәмілелер сатысын» құруға және жағдай өзгерген сайын хеджирлеу үлесін қайта қарауға болады.

Мұндай тәсіл белгілі бір икемділікті сақтай отырып, бағамның күрт өзгеруінен болатын ықтимал шығындарды азайтуға көмектеседі. Бірақ оны іске асыру үшін сараптама, қаржы құралдарын түсіну және компанияның валюталық позициясын бағалай білу қажет. Орта бизнесте мұндай құзыреттер, әдетте, команда ішінде болмайды.

Сондықтан хеджирлеу құралдарына қолжетімділікті көбіне бағалы қағаздар нарығының кәсіби қатысушылары қамтамасыз етеді.

Нарықта өтімділік жетіспейді деген пікір де көп жағдайда орынды. Теңгеге қатысты туынды қаржы құралдарының биржалық нарығы әлі де салыстырмалы түрде жас. Қазақстан қор биржасындағы, KASE-дегі, өтімділік біртіндеп қалыптасып келеді, бірақ әзірге дамыған халықаралық нарықтардан төмен.

Қатысушылардың теңгенің болашақ бағамына қатысты күтулері сыртқы жеткізілмейтін форвардтар нарығында, яғни NDF нарығында, әсіресе жақсы көрінеді. NDF - тараптар болашақ валюта бағамын бекітетін, бірақ валютаның нақты жеткізілімі болмайтын мәмілелер. Есеп айырысу келісілген бағам мен келісімшарт орындалатын күнгі нарықтық бағам арасындағы айырма негізінде жүргізіледі.

Мұндай нарыққа тікелей қол жеткізу оңай емес. Ол үшін халықаралық банктік байланыстар, кәсіби құқықтық сүйемелдеу, сенімді контрагенттерге қолжетімділік, халықаралық нарықтық тәжірибені түсіну және тәуекелдерді басқарудың қалыптасқан жүйесі қажет болуы мүмкін. Орта бизнес үшін мұндай инфрақұрылым жиі тым күрделі.

Сондықтан қаржы құралдарына қолжетімділікті қамтамасыз етуде инвестициялық компаниялар мен бағалы қағаздар нарығының басқа кәсіби қатысушылары маңызды рөл атқарады. Мысалы, «SQIF Capital» АҚ туынды қаржы құралдарымен операцияларға да маманданған инвестициялық компания. Контрагенттердің дамыған желісі компанияға инвесторлар мен кәсіпкерлердің кең тобына әрдайым қолжетімді бола бермейтін күрделі құралдармен жұмыс істеуге арналған шешімдер табуға мүмкіндік береді.

«Бізде бағамды бәрібір ұстап тұрады» деген сенім қазіргі шындыққа сәйкес келмейді. Көптеген кәсіпкерлер үшін теңге әлі күнге дейін бағам өзгерісінің сатылы үлгісімен байланысты: валюта ұзақ уақыт бір деңгейде ұсталып тұрады, кейін бірден бірнеше ондаған пайызға күрт әлсірейді.

Осы фонда бизнесте валюталық тәуекелді жүйелі басқарудың орнына келесі секірістің уақытын табуға тырысу стратегиясы қалыптасты. Сонымен қатар күрделі жағдайда мемлекет араласып, нарыққа қолдау көрсетеді деген күтім сақталып отыр.

Алайда 2015 жылдан бері Қазақстанда еркін өзгермелі айырбастау бағамы режимі қолданылады. Бұл теңге бағамы сұраныс пен ұсыныстың, сыртқы экономикалық факторлардың, шикізат бағасының, жаһандық капитал қозғалысының және нарық қатысушыларының күтулерінің ықпалымен қалыптасатынын білдіреді. Бағамның қысқа мерзімді қозғалысын сенімді түрде болжау мүмкін емес.

Валюталық тәуекелді басқару бағамды табуға тырысуға емес, алдын ала белгіленген ережелерге негізделуі керек.

Оңтайлы тәсіл компанияның валюталық позициясын анықтауды, әртүрлі сценарийлер бойынша ықтимал шығындарды есептеуді, қолайлы тәуекел деңгейін белгілеуді, хеджирлеу қажет міндеттемелер үлесін анықтауды және сәйкес құралдар мен мерзімдерді таңдауды қамтуы мүмкін.

Мұндай тәсіл валюталық құбылулардың бизнестің қаржылық нәтижесіне әсерін азайтуға мүмкіндік береді.

«Бухгалтерия көтермейді» деген себеп те компаниялардың хеджирлеуден бас тартуына ықпал ететін ең маңызды әрі жиі бағаланбайтын факторлардың бірі. Туынды қаржы құралдарын бухгалтерлік және қаржылық есептілікте дұрыс көрсету қажет.

ХҚЕС бойынша хеджирлеу есебін қолданбай, туынды қаржы құралын қайта бағалау тікелей пайда мен залал туралы есепте көрсетілуі мүмкін. Нәтижесінде құрал экономикалық тұрғыдан қорғаныс қызметін атқарса да, компанияның қаржылық нәтижесі құбылмалырақ болады.

Мұндай құбылмалылық банктер мен кредиторларды алаңдатуы, компанияның қаржылық жағдайын қабылдауға әсер етуі, аудиторларда қосымша сұрақтар туындатуы, есептілікті дайындауды күрделендіруі және салық немесе бақылаушы органдарға түсіндірме беруді талап етуі мүмкін.

Бұл міндеттер шешіледі, бірақ ол үшін ХҚЕС, деривативтер есебі және хеджирлеу қатынастарын құжаттау саласында арнайы құзыреттер қажет. Қаржылық емес сектор компанияларының бухгалтерлерінде мұндай тәжірибе болмауы мүмкін. Соның салдарынан бизнес құрал тиімсіз болғандықтан емес, оның есебін және сүйемелдеуін қалай дұрыс ұйымдастыру керегін түсінбегендіктен бас тартады.

Нәтижесінде Қазақстандағы хеджирлеу нарығы сұраныс пен ұсыныстың өзара ықпалына байланысты баяу дамып келеді. Бизнес тарапынан сұраныс шектеулі, өйткені құралдар қымбат, күрделі және жеткілікті түсінікті емес болып көрінеді. Көптеген компанияларда оларды қолданудың практикалық тәжірибесі жоқ, ал командаларында қажетті құзыреттер жетіспейді.

Қаржы институттары тарапынан ұсыныс та шектеулі болып отыр, себебі жеткіліксіз сұраныс өнімдік желіні және инфрақұрылымды белсенді дамытуға ынталандырмайды. Жабық шеңбер пайда болады: бизнес құралдарды қолданбайды, өйткені нарық жеткілікті дамымаған, ал нарық баяу дамиды, өйткені бизнес құралдарды сирек қолданады.

Бұл шеңберді бағалы қағаздар нарығының кәсіби қатысушылары бұза алады: олар туынды қаржы құралдарын қолжетімді етіп, деривативтердің күрделі терминологиясын бизнеске түсінікті тілге аудара алады.

Бизнес иесі үшін басты сұрақ. Хеджирлеуден оның құнына бола түбегейлі бас тартпас бұрын, бизнес иесі қарапайым есеп жүргізгені жөн: егер бағам компанияға қолайсыз бағытта 10%-ға өзгерсе, компания қанша жоғалтады?

Тікелей шығындарды ғана емес, ықтимал салдарды да бағалау маңызды: маржаның төмендеуі, өзіндік құнның өсуі, кассалық алшақтықтар, бағаларды қайта қарау қажеттілігі, келісімшарт талаптарының бұзылуы, борыштық жүктеме көрсеткіштерінің нашарлауы және бәсекеге қабілеттіліктің төмендеуі.

Осыдан кейін екінші сұрақты қойған жөн: неге валюталық тәуекел мүлік, жауапкершілік немесе басқа дәстүрлі тәуекелдер сияқты жүйелі басқарылмайды?

Хеджирлеу бизнеске ең тиімді бағамға кепілдік бермейді. Оның міндеті басқа - қаржылық нәтижені болжамдырақ ету және бір ғана күрт валюта қозғалысы бірнеше айда жиналған пайданы жоққа шығаратын сценарийден компанияны қорғау.

Материал тек ақпараттық мақсатта дайындалған және жеке инвестициялық ұсыным, жария оферта немесе қаржы құралдарымен мәміле жасау туралы ұсыныс болып табылмайды. Туынды қаржы құралдары тәуекелдермен байланысты және барлық компанияларға сәйкес келе бермеуі мүмкін. Шешім қабылдамас бұрын бизнестің қаржылық жағдайын, валюталық экспозиция сипатын және мәміленің ықтимал салдарын бағалап, білікті мамандардан кеңес алу қажет.

Мақала авторы: Олжас Салтықов, «SQIF Capital» АҚ аналитигі. Дереккөз: prodengi.kz.